منتشرشده در: «در حاشیۀ ایرانشناسی 1»، بخارا، ش 103، ص 196.

فردوس التواریخ، از ابن‌معین ابرقوهی (پایان تألیف 808ق) کتابی است در زمرۀ تواریخ عمومی که خسرو بن عابد معروف به ابن‌معین ابرقوهی تألیف آن را پس از دوازده سال در 808ق به پایان رسانیده است. بخش پایانی کتاب، که در ذکر مختصر نام و شعر شاعران عرب و عجم است اطلاعاتی ارزشمند دربارۀ حافظ شیرازی دارد که نشان می‌دهد معاصران حافظ، شعر او را چطور می‌فهمیده‌اند. یکی از مآخذ اصلی ابرقوهی در تألیف این کتاب، تاریخ گزیدۀ حمدالله مستوفی است که در نوشتن بخش شاعران نیز از آن بهره برده است.

دستنویسی از فردوس التواریخ، که ظاهراً در زمان حیات مؤلف کتابت شده، در کتابخانة شچدرین لنین‌گراد نگهداری می‌شود و در آن یادداشت‌هایی به تواریخ 904 و 906ق وجود دارد.

در بخش پایانی کتاب، یعنی بخش ذکر شاعران، دو بار سخن از حافظ به میان آمده است. یک بار در ذیل حرف «حاء»:

«حافظ شیرازی، از متأخران است و اشعار پسندیده دارد و در خمریات غلوی کرده و از غزلیات اوست:

این خرقه که من دارم در رهن شراب اولی/ وین دفتر بی‌معنی غرق می ناب اولی

چندانک نگه کردم من عمر تبه کردم/ در کنج خراباتی افتاده خراب اولی[1]

و بار دیگر زیر عنوان «جماعتی که این بندة دعاگوی ایشان را دریافته است»:

«مولانا شمس‌الدین محمد حافظ الشیرازی، در خمریات دستی نموده و گوی ملاحت از همگان ربوده است».[2]

محمد افشین‌وفایی


[1] گ 1030.

[2] گ 1090.