مکش مورکی را که روزیکشست
چندی پیش مقالهای خواندم از آقایان سیاوش جعفری و ابوالقاسم رادفر دربارۀ تصحیح چند بیت از شاهنامه.[1] حدود سه صفحه از مقاله سخن بر سر بیت مشهوری است که در تصحیح دکتر خالقی مطلق چنین آمده: «مکش مورکی را که روزیکشست/ که او نیز جان دارد و جان خوشست».[2] مؤلفان بر این عقیدهاند که صورت درست بیت همان صورت مشهوری است که سعدی آن را تضمین کرده: «میازار موری که دانهکش است». ایشان برای تأیید قرائت خویش چهار دلیل اقامه کردهاند. اصلیترین دلیل که پیش از همه ذکر شده است وجود این بیت در کتاب فرائد السلوک (تألیف از رجب 609 تا رجب 610) است، با ضبط مورد نظر آنان. نوشتهاند: «در فرائد السلوک که ... دستکم سه دستنویس بسیار کهن از آن بر جای مانده، که یکی از آنها مورّخ 641 یعنی حدود چهارده سال پیش از تألیف بوستان است، مصراع نخست به همانگونه است که سعدی آورده:
میازار موری که دانهکشست/ کی او نیز جان دارذ و جان خوشست» (ص 51)
قبل از هر چیز باید دانست که نسخۀ اساس تصحیح این کتاب، درست یا نادرست، نسخۀ کتابخانۀ ایاصوفیا مورّخ 686ق است. مصحّحان فرائد السلوک علیرغم اینکه گفتهاند «کوشش شده که نسخهبدلهای مربوط به سه نسخۀ معتبر در ذیل صفحات آورده شود» (ص هشتاد و هفت)، اما در مواضع بسیاری ضبط اقدم نسخ، یعنی نسخۀ کتابخانۀ آیتالله مرعشی (مورّخ 641ق) را به دست ندادهاند. از جملۀ این مواضع یکی همین بیت مورد نظر ماست که در نسخۀ مرعشی چنین آمده: «میازار موری کی روزیکش است/ کی او نیز جان دارد و جان خوش است» (ص 73).
ابیات منقول در آثار ادبی معمولاً در معرض تغییر و تصرّفاند و به لحاظ اصالت هرگز به پای نسخههای دواوین و منظومهها نمیرسند و در استفاده از آنها برای تصحیح متون باید نهایت دقت و وسواس را به کار گرفت. همانطور که ملاحظه شد یکی از کاتبان فرائد السلوک «روزیکش» را به «دانهکش» تغییر داده. چه معلوم که آن کاتبی که «روزیکش» نوشته است، یا اصلاً مؤلف کتاب «مکش مورکی را» را به «میازار موری» عوض نکرده باشد. به هر روی، اقدم نسخ فرائد السلوک نشان میدهد که دکتر خالقی مطلق به درستی ضبط «روزیکش» را که فقط در دو نسخۀ اساس کارش بوده به متن آورده و سخن فردوسی را زنده کرده است.
سه دلیل دیگر ذکرشده در مقاله هم در درجهای از اهمیت نیستند که نیازمند بحث باشد. مثلاً اینکه بیت مورد بحث در نسخهای که کمال خجندی از شاهنامه داشته به صورت «میازار موری که دانهکش است» نوشته شده بوده چیزی را تغییر نمیدهد. شاهنامۀ او به احتمال زیاد کتابت قرن هشتم بوده و مانند بسیاری از نسخههای قرن هشتمی همان ضبط مشهور را داشته است. اما سرودۀ فردوسی همانی است که در دستنویس فلورانس مورّخ 614ق آمده است.
یادداشت برای رفقا تا کمتر ملامتم کنند: دوستان، به پیر به پیغمبر که نوشتن این چند سطر یک ساعت و ربع بیشتر زمان نبرد. چنانکه میدانید بعضی شبها قبل از خواب چند صفحه نسخۀ مرعشی فرائد السلوک را میخوانم. چون به این بیت برخوردم، یاد آن مقاله افتادم و گفتم یادداشت مختصری بنویسم تا معلوم باشد ضبط دکتر خالقی کهنتر و به احتمال بسیار زیاد سرودۀ فردوسی است. از بس ملامت شدهام که چرا کار متفرقه میکنی، نوشتن این یادداشت عجیب احساس گناهی در من برانگیخته، انشاءالله دیگر تکرار نمیشود!
پژمان فیروزبخش
[1] «بررسی بیتهایی از شاهنامه در ویرایش جلال خالقی مطلق»، کهننامۀ ادب پارسی، سال سوم، شمارۀ دوم، پاییز و زمستان 1391، صص 49- 66.
[2] لن، پ: مکش مورکی را که دانهکش است؛ س، ق، ق2، لی، و، آ، ب، ل3، لن2: میازار موری که دانهکش است؛ ل، ژ این بیت را ندارند. متن = ف، ل2.
